Όπως πολύ σωστά ακούσαμε από τον Θόδωρο Τσέκο η συζήτηση γενικώς στο ελληνικό πολιτικό σκηνικό τις τελευταίες δεκαετίες επικεντρώνεται στο πώς θα πάρει κανείς την εξουσία είτε από την δεξιά είτε από την αριστερά και όχι στο τι θα κάνει με αυτήν. Για αυτό λοιπόν είναι πολύ σημαντική η Πρωτοβουλία και τόσο προσωπικά όσο μιλώντας εκ μέρους της Σοσιαλιστικής Προοπτικής με πολύ μεγάλη χαρά θα συμμετέχουμε στις εργασίες της .

Η συνεισφορά μου στη σημερινή συζήτηση θα έχει δύο σκέλη, το ποια είναι η συνολική κατάσταση την οποία αντιμετωπίζουμε, η συνολική φάση εξέλιξης του σύγχρονου μετα-καπιταλιστικού περιβάλλοντος και το τι μπορούμε να προτείνουμε για την ελληνική πραγματικότητα.

Προφανώς θα υπάρχουν πολλές περισσότερες προτάσεις που θα διαμορφώσουν το πλαίσιο από κοινού της προγραμματικής συζήτησης και του προγραμματικού λόγου και πρότασης που στο τέλος πρέπει να καταθέσουμε και να υπερασπιστούμε.

Συνολικά δεν βρισκόμαστε στη δεκαετία του ‘90 ούτε στην πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα. Η διεθνής βιβλιογραφία βρίθει από -και αναδεικνύει- ριζοσπαστικές ανατρεπτικές κοινωνικές, οικονομικές θεωρήσεις και αναλύσεις. Το αντίστροφο από ότι συνέβαινε στην δεκαετία του ‘90, όπου αν προσπαθούσες να δημοσιεύσεις κάτι αντίστοιχο, βρισκόσουν στο περιθώριο της συζήτησης. Αυτό αναδεικνύει ότι η διεθνώς συνεχιζόμενη συστημική κρίση έχει πλέον αναγνωριστεί, είναι μια πραγματικότητα, δεν τη συζητούμε μόνο κάποιοι που έχουμε άλλου είδους παιδεία και άλλου είδους ιδεολογική προέλευση.

Πως διαμορφώνεται η συστημική κρίση

Αυτή δε η διαρκούσα συστημική κρίση συμπυκνώνεται στα εξής τέσσερα στοιχεία:

Το πρώτο έχει να κάνει με το γεγονός ότι όχι μόνο η επιδείνωση του τρόπου παραγωγής, αλλά και η αύξηση της κλίμακας της παραγωγής έχει προκαλέσει, όπως γνωρίζουμε, σοβαρά προβλήματα περιβαλλοντικής βιωσιμότητας, που η λογική του καπιταλισμού δεν μπορεί από μόνη της να αντιμετωπίσει.

Το δεύτερο στοιχείο είναι το ζήτημα της βαθαίνουσας χωρικής και ταξικής ανισότητας, σχετικής ανισότητας. Αυτή έχει να κάνει κυρίως με τη λειτουργικότητα της οικονομίας, της σύγχρονης καπιταλιστικής οικονομίας, που απαιτεί εκτός από την παραγωγή τη δυναμική της

κατανάλωσης για να απορροφήσει τα εμπορεύματα. Και αυτό, σε διεθνές επίπεδο, λόγω ακριβώς της βαθαίνουσας χωρικής και ταξικής ανισότητας γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο. Ο ΟΟΣΑ από το 2013 στις ετήσιες εκθέσεις του, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για την ανάγκη αντιστροφής της βαθαίνουσας ανισότητας.

Το τρίτο στοιχείο συνδέεται με την τεχνολογική εξέλιξη και το γεγονός ότι, σε συνάρτηση με το προηγούμενο, το αποτύπωμα της τεχνολογικής εξέλιξης στην παραγωγικότητα της εργασίας και στην παραγόμενη υπεραξία, καθίσταται αυξανόμενο. Πλέον, δεν αρκεί ούτε η μισή γενιά, βιολογική γενιά της σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας, να αντιληφθεί και να ενσωματώσει τις τεχνολογικές εξελίξεις. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την παραγωγή, την δυνατότητα παραγωγής ακόμα μεγαλύτερου πλούτου και έχει ως αποτέλεσμα την ανάγκη του να μπει πάρα πολύ καίρια διεθνώς ή στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης η συζήτηση για τη μείωση του χρόνου απασχόλησης. Δεν γίνεται 100 χρόνια μετά την τελευταία γενναία μείωση του χρόνου απασχόλησης, και ενώ η παραγωγικότητα της εργασίας έχει υπερ-δεκαπενταπλασιαστεί και βαίνει συνεχώς αυξανόμενη, να μην προχωρήσουμε σε κάτι τέτοιο. Είναι ανάγκη συστημική, δεν είναι ανάγκη επαναστατική.

Το τέταρτο στοιχείο έχει να κάνει με το γεγονός ότι λόγω όλων αυτών των δυσχερειών, ενισχύεται η χρηματοπιστωτική αναντίκριστη υπερ-συσσώρευση. Εννέα στα δέκα δολλάρια, το 90% των διενεργούμενων συναλλαγών διεθνώς,δεν είναι ούτε για το εμπόριο, ούτε για τις πραγματικές άμεσες επενδύσεις, ούτε για την κινητικότητα της εργασίας ή των ανθρώπων είναι για τις κερδοσκοπικές κινήσεις. Αποτέλεσμα,είναι δύσκολες οι προσεγγίσεις εδώ, αλλά περίπου σαν τάξη μεγέθους, η αξία των παραγώγων συναθροιζόμενη διεθνώς, φτάνει το εικοσιπενταπλάσιο του ετησίως παραγόμενου πλούτου παγκοσμίως.

Αυτά τα στοιχεία λοιπόν περιγράφουν τα προβλήματα του οικονομικού συστήματος, έτσι όπως εξελίσσεται. Μπροστά σε αυτή την πραγματικότητα, το να μιλήσει κανείς ριζοσπαστικά και ανατρεπτικά δεν είναι μόνο, επαναλαμβάνω, μία ιδεολογική προσέγγιση που βασίζεται στο ότι κάποιοι αναγνωρίζουν την ανάγκη της συστημικής μετεξέλιξης, αλλά είναι και μία αναγκαιότητα για να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα της σύγχρονης πραγματικότητας.

Εδώ θα μπορούσαμε να συζητήσουμε πολλές προτάσεις για το πώς μπορούμε, σε ένα διεθνές επίπεδο, να προχωρήσουμε πρακτικά. Δεν θέλω να αναφερθώ εδώ σε αυτή την διάσταση, έχω προσωπικά γράψει όπως και άλλοι πολλοί και πολλές για τις εναλλακτικές λύσεις αντιμετώπισης των προβλημάτων. Για την ταυτόχρονη ανάγκη επενδύσεων στην περιβαλλοντική βιωσιμότητα και στην καταπολέμηση της χωρικής ανισότητας, και ταυτόχρονα στην αξιοποίηση με έναν προοδευτικό τρόπο των υπερσυσσωρευμένων χρηματοπιστωτικών αποθεμάτων. Υπάρχουν απόψεις και προτάσεις για ριζοσπαστικές πρωτοβουλίες με διεθνή συνεργασία προκειμένου να αξιοποιηθούν αναπτυξιακά αυτές οι αναντίκριστες χρηματοπιστωτικές υπερσυσσωρεύσεις.

Τι συμβαίνει με την ελληνική οικονομία

Υπάρχουν πέντε σημεία για την ελληνική οικονομία, πάρα πολύ συμπυκνωμένα, τα οποία μπορούμε να ενσωματώσουμε στην προγραμματική μας συζήτηση. Προφανώς μπορούν να προκύψουν και άλλα πολύ ενδιαφέρονται και σημαντικά, έτσι όπως το εγώ το αντιλαμβάνομαι, για αυτό που συζητάμε: την ανάγκη ενός νέου προγράμματος το οποίο θα χαρακτηρίζεται από αποτελεσματικότητα, κοινωνική δικαιοσύνη και περιβαλλοντική βιωσιμότητα.

Αυτή η συζήτηση βρίσκεται στον αντίποδα της εμμένουσας δημοσιογραφικής προσέγγισης, που αναζητεί κάθε φορά με την ευκαιρία της ΔΕΘ, την αναπαραγωγή του μύθου του Άγιου Βασίλη σε φθινοπωρινή εκδοχή ή επιδιώκει γενικότερα μια συζήτηση στην επιφάνεια και όχι στην ουσία των πραγμάτων.

Πρώτο σημείο, κοινωνική και περιβαλλοντική μέριμνα ως αναγκαιότητα και ως συγκριτικό πλεονέκτημα, όσο και αν φαίνεται παράδοξο αυτή τη στιγμή με τις αδυναμίες της ελληνικής παραγωγικής δομής, τα στοιχεία του ESG, Environmental, Social και Governance, θα μπορούσαν να αποτελέσουν συγκριτικά πλεονεκτήματα για την ελληνική παραγωγή. Λόγω της φύσης της χώρας, περιβαλλοντικά, κοινωνικά και ζητήματα εταιρικής διακυβέρνησης θα μπορούσαν να ενσωματωθούν πιο αποτελεσματικά και να αναδείξουν τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της ελληνικής παραγωγής. Άρα η επένδυση σε τέτοια θέματα δεν είναι απλώς μία αναγκαιότητα προσαρμογής στα διεθνή πρότυπα, είναι μία ευκαιρία για την ελληνική παραγωγή.

Άρρηκτα συνδεδεμένο με αυτό είναι και το δεύτερο σημείο, ο δεύτερος πυλώνας, αυτός της υποστήριξης της μικρής και μικρομεσαίας επιχειρηματικότητας ή παραγωγικής δραστηριότητας.

Εδώ να σημειώσω πως μέχρι πρότινος ξέραμε ότι αυτό είναι μία κοινωνική αναγκαιότητα προκειμένου να διατηρηθεί ο κοινωνικός ιστός ο οποίος προστατεύει και διευκολύνει την κοινωνική ισορροπία και εξέλιξη. Δεν είναι μόνο έτσι. Οι τελευταίες προσεγγίσεις, και είχα την ευκαιρία να συνεισφέρω σε μία σχετική γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής, λένε ότι ειδικότερα στις ώριμες αγορές, αυτό που ζητά το αγοραστικό κοινό, η ζήτηση, είναι όχι τόσο το φθηνό, όσο το εξειδικευμένο, το διαφοροποιημένο προϊόν υψηλής ποιοτικής ενσωμάτωσης. Ποιοτικό δεν σημαίνει μόνο καλό, σημαίνει και διαφοροποιημένο, κάτι που απαντά σε ιδιαίτερες ανάγκες.

Η ελληνική επιχειρηματική και παραγωγική πραγματικότητα, το ελληνικό επιχειρηματικό οικοσύστημα έχει τα κατάλληλα χαρακτηριστικά, γιατί από τη φύση της η Ελλάδα είναι ένας μικρός στενός χώρος, γεωγραφικά και οικονομικά, στον οποίον όμως αναπτύσσεται μεγάλη ποικιλομορφία. Άρα εμείς πρέπει να επενδύσουμε στη μικρή μικρομεσαία παραγωγική δραστηριότητας, όχι μόνο γιατί είναι κοινωνικά δίκαιο, γιατί το ζητάει δικαίως η κοινωνία, αλλά γιατί επιπρόσθετα αποτελεί μία στρατηγική ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής παραγωγής.

Το ελληνικό κρασί, επί παραδείγματι, θα μπορεί να πουληθεί στο εξωτερικό γιατί είναι διαφοροποιημένο, όχι γιατί είναι φθηνό. Αποκλείεται να μπορέσει να ανταγωνιστεί το χιλιανό, όπου οι εκτάσεις μίας εκμετάλλευσης φτάνουν περίπου το μισό του κάμπου των Σερρών, με τα δικά μας δεδομένα.

Τρίτο σημείο, θα πρέπει να αναγνωρίσουμε τους τομείς αιχμής της ελληνικής οικονομίας και να τους ενισχύσουμε. Εδώ όμως μια σύντομη σημείωση: προσοχή όχι εν είδει μονοκαλλιέργειας. Αυτό θα ήταν πολύ επικίνδυνο. Όπου το κάνουμε ήδη βλέπουμε ότι το αποτέλεσμά του θα ήταν πολύ επικίνδυνο, γιατί όταν μονοκαλλιεργείς, είναι πολύ πιθανόν διάφορες διεθνείς ή εξωγενείς συνθήκες να σε οδηγήσουν σε ατυχήματα.

Δεν μπορούμε λοιπόν να συνεχίσουμε με μονοκαλλιεργική λογική, αλλά με τη λογική του να αναγνωρίσουμε τους τομείς αιχμής και να επενδύσουμε σε αυτούς. Τέτοιοι τομείς κατά την άποψή μου, και νομίζω θα συμφωνήσουμε, αποτελούν τα logistics και η ναυτιλία, ο τουρισμός, η πρωτογενής παραγωγή, η γαλάζια και δημιουργική οικονομία, περισσότερα θα συζητήσουμε στην πορεία.

Τέταρτο σημείο, η ανάπτυξη ανταγωνιστικών και αποτελεσματικών δημόσιων παρεμβάσεων στους τομείς κλειδιά για τη λειτουργία της οικονομίας και την επίτευξη των ανωτέρω αποτελεσμάτων στον τραπεζικό τομέα, στην αξιοποίηση και διαχείριση των δημοσίων επενδύσεων, στις μεταφορές κυρίως. Δεν επιτρέπεται να παραμένουμε αδρανείς έναντι στο γεγονός ότι για μία διαδρομή από Θεσσαλονίκη- Αθήνα απαιτούνται στα διόδια των ιδιωτικών εταιριών 80 ευρώ, ενώ ο αυστριακός πολίτης για τους δικούς του αυτοκινητόδρομους πληρώνει 100 ευρώ τον χρόνο.

Πέμπτο και τελευταίο σημείο, εξελίσσονται μεγάλες, δομικές, γεωπολιτικές αλλαγές. Βρισκόμαστε σε μία πολυ-πολική πραγματικότητα στην κατανομή του οικονομικού και του πολιτικού ελέγχου και της ισχύος. Σε αυτή την πραγματικότητα πρέπει αντιστοίχως να προσαρμοστεί και ο δικός μας διεθνής προσανατολισμός και η δική μας οικονομική στρατηγική στην ευρύτερη περιοχή.

Ένας τελείως καινούργιος κόσμος αναδεικνύεται όχι μόνο λόγω της πολύ-πολικότητας. Για παράδειγμα λόγω του γεγονότος ότι δυσμενώς και δυστυχώς η κλιματική αλλαγή καθιστά πλέον την ναυσιπλοΐα εφικτή από τη Βόρεια Θάλασσα, αλλά ταυτόχρονα δείτε το γεγονός ότι έχουμε να κάνουμε με το the next big thing στο νότο, την Αφρική. Όλοι οι επόμενοι νεο-ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί θα εστιάσουν σε εκείνη την περιοχή.

Τι σημαίνει αυτό; Ένα πολύ απλό σημείο θα αναφέρω: από πύλες εισόδου, σε όλη τη δομή της ελληνικής παραγωγής θα έχουμε πολύ σύντομα πύλες εξόδου. Αυτό αλλάζει όλη τη λογική της γεωοικονομικής και γεωπολιτικής στρατηγικής μας και των επενδύσεων που πρέπει να κάνουμε.