Η εικόνα που έρχεται στο μυαλό των Θεσσαλονικέων στο άκουσμα της φράσης «πλατεία Ελευθερίας» είναι ένα μεγάλο πάρκινγκ γεμάτο αυτοκίνητα, με κυκλοφοριακό κομφούζιο τις μεσημβρινές ώρες, την αφετηρία των λεωφορείων τού ΟΑΣΘ και αρκετό κόσμο να τρέχει για δουλειές. Καμία σχέση, δηλαδή, με την πλατεία που θα έφερνε στο μυαλό του ο κάτοικος μιας άλλης ευρωπαϊκής πόλης.
Η πλατεία με τη μορφή που τη γνωρίζουμε σύντομα θα αποτελέσει παρελθόν: τη θέση της θα πάρει μια νέα πλατεία, που θα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το παρελθόν, ξυπνώντας αναμνήσεις στους γηραιότερους. Η ανάπλαση της πλατείας Ελευθερίας ήταν μία από τις κύριες δεσμεύσεις του δημάρχου Θεσσαλονίκης, Γιάννη Μπουτάρη, που ζήτησε την επίσπευση των διαδικασιών, ώστε αυτή να αποδοθεί στους πεζούς με νέους χώρους πρασίνου –και, φυσικά, χωρίς αυτοκίνητα…
«Αντίο» στην άσφαλτο
Κυρίαρχο στοιχείο στη νέα πλατεία Ελευθερίας θα είναι τα ψηλά δέντρα και το πράσινο. Έτσι, η εικόνα (και η αίσθηση) της πυρωμένης ασφάλτου, με τους οδηγούς να ψάχνουν εκνευρισμένοι για μία θέση (πάρκινγκ) στον ήλιο, θα αποτελέσει οριστικά παρελθόν.
Ο χώρος τής πλατείας θα διαμορφωθεί με ενιαία δαπεδόστρωση στο σύνολό της. Η μικρή υψομετρική διαφορά που υπάρχει προς την οδό Μητροπόλεως εμφανίζεται εντονότερη στη γραμμή τού αρχαίου τείχους. Εκεί θα οργανωθεί η ζώνη των καθιστικών, η οποία θα βρίσκεται κάτω από τα δέντρα και θα έχει θεατρική διάταξη προς τη θάλασσα: αυτό σημαίνει ότι θα μπορείτε να καθίσετε στα καθιστικά και να αγναντεύετε τον Θερμαϊκό χωρίς τη βαβούρα που υπάρχει σήμερα.
Σύμφωνα με την προμελέτη τού έργου, το κεντρικό τμήμα τής πλατείας προς τη λεωφόρο Νίκης παραμένει ελεύθερο από φυτεύσεις και ανοίγεται προς τη θάλασσα. Όσο προσεγγίζει κάποιος το κέντρο της πλατείας, η δαπεδόστρωση αραιώνει: μάλιστα, ορισμένα τμήματα του χώρου μένουν μόνον με μια πράσινη εδαφοκάλυψη και είναι βατά για τους περαστικούς.
Τιμώντας το παρελθόν
Εκτός από χώρος πρασίνου και αναψυχής, η νέα πλατεία Ελευθερίας θα είναι –όπως προαναφέρθηκε– μια πλατεία μνήμης. Και εδώ είναι το κατάλληλο σημείο για μια μικρή αναδρομή σε μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες τής ιστορίας της Θεσσαλονίκης…
Τον Ιούλιο του 1942, στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, όλοι οι εβραίοι άνδρες ηλικίας από 18 έως 45 ετών διατάχθηκαν να συγκεντρωθούν στην πλατεία. Εκεί, αφού υπέστησαν απερίγραπτους εξευτελισμούς από τους ναζί, καταγράφηκαν και οδηγήθηκαν σε καταναγκαστικά έργα. Πενήντα χιλιάδες Εβραίοι Θεσσαλονικείς επιβιβάστηκαν στο τρένο προς τα ναζιστικά στρατόπεδα: αυτοί που επέστρεψαν ζωντανοί στην πόλη ήταν πολλοί λίγοι…
Σήμερα, το μνημείο του Ολοκαυτώματος (που σχεδιάστηκε από τους αδελφούς Glid) βρίσκεται σε μια γωνία της πλατείας, στην συμβολή τής λεωφόρου Νίκης με τη Βενιζέλου. Στη νέα πλατεία, το μνημείο (που αναπαριστά την επτάφωτο λυχνία και τις φλόγες της με ένα «πλέγμα» ανθρώπινων σωμάτων) προβλέπεται να μετακινηθεί, να τοποθετηθεί σε νέο σημείο και να αναδειχθεί.
Μόνο που οι «επεμβάσεις μνήμης» δεν σταματούν εκεί: «Η διαχείριση της μνήμης τού εβραϊκού κόσμου», όπως περιγράφουν οι μελετητές, «επιχειρείται με την κατασκευή ενός ‘κοσμικού ρολογιού’ κοντά στο θαλάσσιο μέτωπο, το οποίο εντοπίζει στο δάπεδο ιστορικές ημερομηνίες, ενώ συγχρόνως αποτελεί έντονο σήμα τής πλατείας».
Ωρα ιστορίας
Και επειδή σίγουρα θα αναρωτιέστε τι είναι αυτό το «κοσμικό ρολόι», μια επεξήγηση είναι απαραίτητη: πρόκειται για μια στήλη που λειτουργεί ως «επιλεκτικό» ηλιακό ρολόι. Επιτρέπει, δηλαδή, στις ακτίνες του ηλίου να στοχεύουν αποκλειστικά και με απόλυτη ακρίβεια ημέρας και ώρας σημεία-μνημεία των γεγονότων που διαμόρφωσαν την ιστορία των κύριων εθνοτήτων τής Θεσσαλονίκης (και όχι μόνον), τα οποία επισημαίνονται στον χώρο περιμετρικά τής στήλης.
Με τον τρόπο αυτό, το «κοσμικό ρολόι» αναμένεται να γίνει τοπόσημο όχι μόνο της πλατείας, αλλά και ολόκληρης της Θεσσαλονίκης: ας μην ξεχνάμε ότι από εκείνο το σημείο μπαίνει τον Οκτώβριο του 1912 ο ελληνικός στρατός στη Θεσσαλονίκη, που είχε απελευθερωθεί ελάχιστες ώρες νωρίτερα. Στο σημείο τής μαρμάρινης αποβάθρας αποβιβάζεται στη σημαιοστολισμένη Θεσσαλονίκη ο Ελευθέριος Βενιζέλος το 1916, για να εγκαταστήσει την προσωρινή κυβέρνηση της «τριανδρίας». Εκεί κατασκευάστηκαν τα πρόχειρα ξύλινα παραπήγματα το 1917, για να μπορέσουν να διαμείνουν οι πυροπαθείς τής μεγάλης πυρκαγιάς του ίδιου έτους, που κατέστρεψε μεγάλο μέρος της πόλης. Σε εκείνο το σημείο της Θεσσαλονίκης αποβιβάστηκαν το 1922 οι πρόσφυγες, μετά τη μικρασιατική καταστροφή. Κι ας θυμηθούμε, επίσης, ότι τη σημερινή της ονομασία την οφείλει στις κεντρικές διαδηλώσεις και στη συντακτική συνέλευση του κινήματος των Νεοτούρκων, το 1908.
Πλατεία γνώσης
Στο πλαίσιο αυτό, ο χαρακτηρισμός που θα μπορούσε να δώσει κάποιος αναμφίβολα στη νέα πλατεία Ελευθερίας είναι «πλατεία γνώσης». Οι μελετητές τού έργου σχεδίασαν τέσσερις τρισδιάστατες μικροεγκαταστάσεις –τις αποκαλούν «σημεία ιστορίας/info points»-, ώστε να παρουσιάζονται στους επισκέπτες (με τη βοήθεια της τεχνολογίας) τα ιστορικά γεγονότα που συνδέονται με την πλατεία και τον περιβάλλοντα χώρο.
Μάλλον ουδείς γνωρίζει ότι η πλατεία Ελευθερίας διαμορφώθηκε το 1870, στο τέλος τής οδού Σαμπρί Πασά (της σημερινής Βενιζέλου), ως η πρώτη πλατεία τής νεότερης Θεσσαλονίκης. Βέβαια, η αρχική πλατεία καταλάμβανε ένα μικρό μόλις τμήμα του σημερινού ελεύθερου χώρου, αποτελώντας στην ουσία μια διεύρυνση της σημερινής οδού Ελευθερίου Βενιζέλου στην κατάληξή της στη θάλασσα.
Οι αρχιτέκτονες της προμελέτης, Θεμιστοκλής Χατζηγιαννόπουλος και Κωνσταντίνος Χαραλαμπίδης, πρότειναν την τοποθέτηση επιδαπέδιων φωτιστικών σωμάτων, τα οποία θα ακολουθούν με ακρίβεια τις αρχικές χαράξεις. Με αυτόν τον τρόπο θα καλύπτεται και μέρος του γενικού νυχτερινού φωτισμού τής περιοχής. Περαιτέρω, για τον φωτισμό τού χώρου θα χρησιμοποιηθούν σώματα σε στύλους, τα οποία κατά κανόνα θα είναι τοποθετημένα στο περίγραμμα των παλιών οικοδομικών τετραγώνων της πλατείας.
Τέλος, σύμφωνα πάντα με την προμελέτη, θα αποκατασταθεί η μικρή ημιεξαγωνική προβλήτα και ο ιστορικός οικίσκος, που πλέον θα ενημερώνει τους επισκέπτες για την ισ