1. 2004: Τα πρώτα λάθη και οι πρώτες παραλείψεις που σημάδεψαν την κακή πορεία του μετρό και την «κακή τύχη» των μνημείων της πόλης
Εκδίδεται η υπ’ αριθ. 46/22.11.2004 γνωμοδότηση του Κ.Α.Σ., για τη χωροθέτηση των σταθμών και τη χορήγηση άδειας εκσκαφικών εργασιών υπό ορισμένους όρους, στους οποίους περιλαμβάνεται και η συγκεκριμενοποίηση του βάθους της σήραγγας και των σταθμών στο τμήμα της γραμμής 2Α που διέρχεται από το Ιστορικό Κέντρο, εντός της παλαιάς πόλης, τουλάχιστον κάτω από τα 8,5-9,5 μέτρα. Δεν εξετάσθηκαν τρόποι προστασίας, διατήρησης και ανάδειξης σημαντικών αρχαιοτήτων, ειδικά μάλιστα σε σχέση με τα σχέδια κατασκευής, τις διαστάσεις και τα τεχνικά χαρακτηριστικά των σταθμών.
Ακολουθεί, την 29.12.2004, σχετική απόφαση του Υφυπουργού Πολιτισμού, με την οποία εγκρίθηκε η μελέτη χάραξης του έργου για την κατασκευή του Μετρό Θεσσαλονίκης και επιβλήθηκε η προηγούμενη σωστική ανασκαφική έρευνα σε ορισμένες θέσεις, μεταξύ των οποίων ο σταθμός Βενιζέλου, λόγω της πιθανής αποκάλυψης δημοσίων κτισμάτων με ιδιαίτερη σημασία για την ιστορία και την τοπογραφία της πόλης, όπως λείψανα σχετικά με τη διασταύρωση του decumanus maximus. Με την ίδια απόφαση ορίσθηκε ότι σε περίπτωση αποκάλυψης αρχαιοτήτων το θέμα της καθαίρεσής τους και απόδοσης του χώρου, ή της καθ’ οιονδήποτε τρόπο διατήρησής τους, θα αποφασίζεται ύστερα από γνωμοδότηση του Κ.Α.Σ.
2. Τα γεγονότα που έλαβαν χώρα στα τέλη του 2012
Το φθινόπωρο του 2012 άρχισε η ανασκαφική έρευνα στο Σταθμό Βενιζέλου από την 9η Ε.Β.Α. Τότε άρχισε να επιβεβαιώνεται ότι θα ερχόταν στο φως η αρχαία Εγνατία σε όλο το πλάτος της. Το Δεκέμβριο του 2012, η ανασκαφική εργασία έφθασε σε βάθος 6,5 μέτρα κάτω από τη σημερινή Εγνατία, δηλαδή ακριβώς στη στάθμη στην οποία είχε προβλεφθεί να κατασκευασθεί το πρώτο επίπεδο του Σταθμού Βενιζέλου του μετρό (: υποδοχή επιβατών και εκδοτήρια εισιτηρίων). Τότε αποκαλύφθηκαν σε όλο τους το μεγαλείο τα αρχαία μνημεία και η ιστορία της πόλης και του εμπορικού κέντρου της. Το ιστορικό και τα αποτελέσματα της ανασκαφής περιγράφονται αναλυτικά στο υπ’ αριθ. πρωτ. 7079/31.12.2012 έγγραφο της 9ης ΕΒΑ προς το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, Πολιτισμού και Τουρισμού, το οποίο συνοδεύεται από τεύχος τεκμηρίωσης και φωτογραφίες. Η 9η Ε.Β.Α. προσπάθησε να υποστηρίξει (προς την ΑΜ ΑΕ και το αρμόδιο Υπουργείο) την ανάγκη εξεύρεσης λύσης διατήρησης των αρχαίων στη θέση τους.
3. Ιανουάριος 2013: Γνωμοδότηση του ΚΑΣ και έκδοση Υπουργικής Απόφασης Τζαβάρα – Το διχαστικό δίλημα «ή μετρό ή αρχαία»
Το θέμα της έγκρισης ή μη της διατήρησης των μνημείων του σταθμού Βενιζέλου εισήχθη προς συζήτηση στο Κ.Α.Σ. (συνεδρίαση 2/15.01.2013). Τελικά το Κ.Α.Σ. γνωμοδότησε ομόφωνα υπέρ της έγκρισης της απόσπασης των αρχαιολογικών καταλοίπων του σταθμού Βενιζέλου και υπέρ της αποδόμησης των τμημάτων που σώζονται αποσπασματικά, υπό την προϋπόθεση ότι πριν από τις εργασίες απόσπασης θα προηγηθεί δέσμευση παραχώρησης του στρατοπέδου Παύλου Μελά ή «άλλου ανάλογου χώρου».
Ακολούθως, εκδόθηκε η υπ’ αριθμ. ΥΠΑΙΘΠΑ/ΓΓΠ/ΓΔΑΠΚ/ΤΑΧΜΑΕ/10873/ 4953/408/180/24.1.2013 απόφαση του Αναπληρωτή Υπουργού του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων, Πολιτισμού και Αθλητισμού («απόφαση Τζαβάρα»), με την οποία εγκρίθηκε η απόσπαση των αρχαιολογικών καταλοίπων και η μη διατήρηση των αποσπασματικά σωζόμενων αρχαιοτήτων, σύμφωνα με τη γνωμοδότηση του Κ.Α.Σ. και υπό τον όρο της δέσμευσης καταλλήλου χώρου για τη μεταφορά των αρχαιοτήτων.[1]
4. Μάρτιος – Δεκέμβριος 2013: Η αντίδραση του Δήμου Θεσσαλονίκης και τα ευεργετικά – διορθωτικά αποτελέσματά της μέχρι την έκδοση της απόφασης αναστολής του ΣτΕ
Φεβρουάριος-Μάρτιος 2013: ο Δήμος Θεσσαλονίκης αναλαμβάνει δράση: Ειδική Συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου (04.03.2013) και συγκρότηση Επιτροπής Εργασίας φορέων και επιστημόνων της πόλης
Μπροστά στους κινδύνους α) να καταστραφεί η ιστορία αλλά και το μέλλον της πόλης και β) να διχαστεί επικίνδυνα η κοινωνία της, ο Δήμος Θεσσαλονίκης κινήθηκε άμεσα σε δύο παράλληλα και διαφορετικά επίπεδα: Ένα επιστημονικό – τεχνικό και ένα διοικητικό – δικαστικό (αίτηση θεραπείας, αίτηση ακυρώσεως, αίτηση αναστολής). Ο στόχος ένας: Η κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική – ανθρωπιστική αξία του θέματος. Ο βασικός λόγος προφανής: Κανείς δεν πείσθηκε ότι είναι αδύνατη η συνύπαρξη.
Στο επιστημονικό – τεχνικό επίπεδο, ο Δήμος Θεσσαλονίκης ανέλαβε την πρωτοβουλία να διερευνήσει και άλλες τεχνικές λύσεις, πέραν δηλαδή της απόσπασης των αρχαιοτήτων και της έκθεσής τους ως συνόλου σε άλλη θέση, προκειμένου να προστατευθούν και να αναδειχθούν οι αρχαιότητες στο χώρο που αποκαλύφθηκαν και συγχρόνως να διασφαλιστεί η ολοκλήρωση του μετρό της Θεσσαλονίκης. Έτσι, στο πλαίσιο της σχετικής απόφασης του Δημοτικού Συμβουλίου Θεσσαλονίκης, που συγκλήθηκε σε Ειδική Συνεδρίαση το Μάρτιο του 2013 (04.03.2013), με πρωτοβουλία του Δήμου Θεσσαλονίκης συγκροτήθηκε Επιτροπή Εργασίας, στην οποία μετείχαν, εκτός από τον Δήμο, όλοι οι αρμόδιοι επιστημονικοί φορείς της πόλης (Πανεπιστήμιο, ΤΕΕ/ΤΚΜ), ενώ σε όλες τις εργασίες και συνεδριάσεις της ήταν παρόντες και εξέφραζαν τις απόψεις τους και εκπρόσωποι της «Αττικό Μετρό ΑΕ».
Οι επιστήμονες της πόλης που εργάσθηκαν στο πλαίσιο αυτής της Επιτροπής την Άνοιξη του 2013 δεν είχαν εντολή και αρμοδιότητα να μελετήσουν τη δυνατότητα διατήρησης του συνόλου ή μέρους των μνημείων κατά την κατασκευή του σταθμού. Οι εντολές που έλαβαν καθρέφτιζαν την κοινωνική και πολιτική ομοψυχία που είχε επιτευχθεί στο Δημοτικό Συμβούλιο: να αποδειχθεί η δυνατότητα συνύπαρξης, να μην απομακρυνθούν τα μνημεία εκτός Θεσσαλονίκης και να μη διχάσει την πόλη το δίλημμα «ή μετρό ή αρχαία».
Απρίλιος-Μάιος 2013: Οι τέσσερις προτάσεις της Επιτροπής Εργασίας, ομόφωνη πρόκριση εκ μέρους της Επιτροπής της πρότασης Αλεξοπούλου-Παπακώστα, ενημέρωση του Υπουργείου και της Αττικό Μετρό ΑΕ, η σιωπή και ο βρώμικος πόλεμος
Από τις εργασίες της Επιτροπής προέκυψαν τέσσερις προτάσεις, εκ των οποίων ομόφωνα προκρίθηκε η λύση των καθηγητών της Πολυτεχνικής Σχολής του ΑΠΘ, Α. Αλεξοπούλου και Γ. Παπακώστα, με την υποστήριξη των αρχιτεκτόνων Δ. Χατζόπουλου, Χ. Αγαλερίδη, Σ. Αντωνιάδη. Η πρόταση αυτή εξασφαλίζει αδιάσπαστη ενότητα του αρχαιολογικού χώρου και δυνατότητα θέασης αυτού ολόκληρου, επιτυγχάνει διατήρηση των Μνημείων στο μέγιστο δυνατό βαθμό, λειτουργεί θετικά για την προσέλκυση επισκεπτών, πέραν των χρηστών του Μετρό, επιτρέπει την αναγκαία σύνδεση των συγκεκριμεών Μνημείων με τα λοπά (επιφανειακά) Μνημεία του περιβάλλοντος χώρου και περιλαμβάνει ήπιες και ευχερώς αναστρέψιμες ή αντικαταστάσιμες κατασκευές. Εκτός των άλλων, η πρόταση αυτή προβλέπει, για τη διακίνηση των επιβατών, επέκταση και ανάλογη διαμόρφωση των επιφανειακών εισόδων – εξόδων του Σταθμού στις αντίστοιχες πλευρικές σημερινές θέσεις, στις οποίες υπάρχει ελεύθερος κοινόχρηστος χώρος χωρίς οικοδομές, έτσι ώστε να εξασφαλίζεται απευθείας μετακίνηση από και στα κατώτερα επίπεδα, χωρίς υποχρεωτική διέλευση από το επίπεδο των Μνημείων. Με τον τρόπο αυτό, αποφεύγεται πλήρως η καταστροφή και διάσπαση του αρχαιολογικού χώρου.
Μάρτιος 2013: Ο Δήμος Θεσσαλονίκης ασκεί αίτηση θεραπείας της «απόφασης Τζαβάρα»
Στο διοικητικό – δικαστικό επίπεδο, ο Δήμος Θεσσαλονίκης υπέβαλε την από 21.03.2013 αίτηση θεραπείας προς τον Αναπληρωτή Υπουργό Π.Θ.Π.Α., με την οποία ζήτησε την ανάκληση της απόφασής του, προκειμένου να επανεξετασθεί το θέμα της διατήρησης των ευρημάτων in situ, επισημαίνοντας το υψηλό κόστος του έργου της απόσπασης και τα αμφίβολα αποτελέσματα αυτής. Ο Δήμος τόνισε επίσης τη σημασία των ευρημάτων, από τα οποία αποκαλύφθηκε ότι το σταυροδρόμι της αρχαιότητας μαρτυρεί την αδιάλειπτη χρήση της περιοχής επί 17 αιώνες με πανομοιότυπο τρόπο και κατέδειξε ότι η απόσπασή του στερεί τους Έλληνες και τους Θεσσαλονικείς από τη μοναδική και ανεπανάληπτη ευκαιρία να σφυρηλατούν βιωματικά στην καθημερινότητα της σύγχρονης ζωής την αδιάσπαστη ιστορική και εθνική ταυτότητά τους.
Ιούνιος – Ιούλιος 2013: αίτηση ακυρώσεως της «απόφασης Τζαβάρα» από το Δήμο Θεσσαλονίκης ενώπιον του ΣτΕ, αίτηση αναστολής, έκδοση προσωρινής διαταγής: Το σταυροδρόμι διασώζεται (προσωρινά)
Το Υπουργείο Πολιτισμού δεν αντέδρασε στην αίτηση θεραπείας που υπέβαλε ο Δήμος το Μάρτιο του 2013 και δεν ανέλαβε καμία απολύτως θετική πρωτοβουλία. Έτσι, εξανάγκασε το Δήμο στην άσκηση καταρχήν αίτησης ακυρώσεως της «απόφασης Τζαβάρα» (17.06.2013) και στη συνέχεια αιτήσεως αναστολής της ενώπιον του ΣτΕ με αίτημα προσωρινής διαταγής. Την 23.07.2013 χορηγήθηκε από το ΣτΕ προσωρινή διαταγή με την οποία απαγορεύθηκαν οι εργασίες απόσπασης σε εκτέλεση της «απόφασης Τζαβάρα».
Ιούνιος-Ιούλιος 2013:οι προσπάθειες του Υπουργείου Πολιτισμού να εισαχθούν στο ΚΑΣ προς έγκριση οι μελέτες απόσπασης και στη συνέχεια να ανακληθεί η προσωρινή διαταγή
Το Υπουργείο Πολιτισμού επιδίωξε καταρχήν την ανάκληση της προσωρινής διαταγής και στη συνέχεια, όταν απέτυχε, επέμεινε στην εκδίκαση της αιτήσεως αναστολής ενώπιον του ΣτΕ, επιμένοντας στην άνευ όρων εκτέλεση της επίμαχης Υπουργικής Απόφασης και στην άμεση απόσπαση των Μνημείων, χωρίς καμία προηγούμενη εξασφάλιση για την προστασία και ανάδειξή τους στον τόπο τους και για την τήρηση της νομιμότητας.
Οκτώβριος 2013: Εκδίκαση στο ΣτΕ της αίτησης αναστολής της «απόφασης Τζαβάρα» του Δήμου Θεσσαλονίκης
4.12.2013: συνάντηση εργασίας στο Δημαρχείο Θεσσαλονίκης, με πρωτοβουλία και υπό την αιγίδα του Δήμου Θεσσαλονίκης μεταξύ στελεχών και τεχνικών της Αττικό Μετρό ΑΕ και των βασικών συντελεστών-μελετητών της πρότασης Αλεξοπούλου-Παπακώστα που είχε προκριθεί ομόφωνα από την Επιτροπή Εργασίας που είχε συγκροτηθεί με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Θεσσαλονίκης. Στη συνάντηση παρευρέθηκαν εκπρόσωποι του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων και του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκης.
10.12.2013: Η 528/10.12.2013 απόφαση Επιτροπής Αναστολών του ΣτΕ περί αναστολής εκτέλεσης της απόφαση Τζαβάρα
Η Επιτροπή Αναστολών του ΣτΕ εξέδωσε στις 10.12.2013 την 528/2013 απόφαση, με την οποία ανεστάλη η εκτέλεση της «απόφασης Τζαβάρα», κατά το μέρος που ενέκρινε την απόσπαση των αρχαιοτήτων με σκοπό τη μεταφορά τους σε άλλη θέση, διευκρινίζοντας ρητά ότι η αναστολή δεν εμποδίζει την εκπόνηση και η έγκριση μελετών για την προστασία των αρχαιοτήτων.
Με την ανωτέρω δικαστική απόφαση – και με αναλυτικές και εμπεριστατωμένες αιτιολογίες – καταδεικνύονται τα κενά, οι παραλείψεις και οι παραβάσεις που είχαν εμφιλοχωρήσει πριν, κατά, αλλά και μετά την έκδοση της επίμαχης Υπουργικής Απόφασης. Με την ίδια δικαστική απόφαση διαπιστώνεται – με τον πιο πανηγυρικό και αυθεντικό τρόπο – ότι η διοίκηση (και μόνον αυτή, βέβαια) είχε και έχει τη δυνατότητα και την υποχρέωση να προχωρήσει στις διοικητικές ενέργειες που απαιτούνται για την αποκατάσταση της νομιμότητας, και ότι δεν εμποδιζόταν σ’ αυτό από την εκκρεμή αίτηση ακυρώσεως, ούτε από την προσωρινή διαταγή, ούτε ακόμη από την απόφαση αναστολής. Είναι χαρακτηριστικό ότι η ως άνω απόφαση καταλήγει και στην εξής επί λέξει ρητή υπόμνηση και υπόδειξη προς τη διοίκηση: «Οίκοθεν πάντως νοείται ότι από την εν μέρει αποδοχή της κρινόμενης αίτησης αναστολής και την απαγόρευση απόσπασης των αρχαιοτήτων έως την έκδοση απόφασης επί της ασκηθείσας αίτησης ακυρώσεως, δεν κωλύεται η εκπόνηση ή η έγκριση μελετών ή η έκδοση άλλων διοικητικών πράξεων οι οποίες κατατείνουν στην προστασία και ανάδειξη του μνημείου, σύμφωνα με τα προεκτεθέντα».
27.12.2013: πρόσθετη παρέμβαση της Αττικό Μετρό ΑΕ στο ΣτΕ υπέρ του κύρους της «απόφασης Τζαβάρα»
5. 2014 έως ΣΗΜΕΡΑ
Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2014: Νέα γνωμοδότηση του ΚΑΣ (με πλειοψηφία μιας ψήφου, 8:7) και νέα Υπουργική Απόφαση (Παναγιωτόπουλου)
Η 5/28.01.2014 νέα γνωμοδότηση του ΚΑΣ
Στη συνεδρίαση του ΚΑΣ παρουσιάσθηκαν δύο προτάσεις της Αττικό Μετρό ΑΕ και του Υπουργείου Πολιτισμού, ως «εξελίξεις» των τεσσάρων προσεγγίσεων που είχαν προκύψει από την πρωτοβουλία του Δήμου, και μια χωρίς χρονολογία σύνταξης «μελέτη» της Αττικό Μετρό ΑΕ με τίτλο «διερεύνηση εναλλακτικών προτάσεων για το σταθμό Βενιζέλου».
Μετά από αλλεπάλληλες ψηφοφορίες, 8 από τα 15 μέλη του ΚΑΣ δέχθηκαν την «εισήγηση της υπηρεσίας» και ψήφισαν υπέρ της απόσπασης και επανατοποθέτησης, έπειτα από τη μελέτη κατασκευής του σταθμού «στη βάση του συνδυασμού των προτάσεων 6 και 4»,ενώ τα 7 από τα 15 μέλη του ΚΑΣ ψήφισαν να γίνει πραγματογνωμοσύνη από τρίτους ειδικούς για τη δυνατότητα κατασκευής του σταθμού Βενιζέλου χωρίς απόσπαση των μνημείων.
24.02.2014: Έκδοση νέας απόφασης του Υπουργού Πολιτισμού και Αθλητισμού («απόφαση Παναγιωτόπουλου)
Εγκρίνεται η «απόσπαση και επανατοποθέτηση των αρχαιοτήτων εντός του σταθμού Βενιζέλου, μετά την κατασκευή του, στη στάθμη -1, σύμφωνα με την πρόταση 6 [σ.σ. φέρεται ως πρόταση του Υπουργείου] σε συνδυασμό με την πρόταση 4 [σ.σ. πρόταση Αλεξοπούλου-Παπακώστα], διότι από τον συνδυασμό αυτών διασφαλίζεται στο μέγιστο βαθμό η προστασία των συγκεκριμένων αρχαιοτήτων καθώς και η αίσθηση του συνόλου και της ενότητας του αρχαιολογικού χώρου».
02.04.2014: Η εκδίκαση της αιτήσεως ακυρώσεως στις 02.04.2014
Μέχρι την ημέρα της εκδίκασης (02.04.2014) το Υπουργείο δεν είχε στείλει στο Δήμο Θεσσαλονίκης τα πρακτικά της συνεδρίασης του ΚΑΣ του Ιανουαρίου 2014 ούτε τη «μελέτη» της Αττικό Μετρό ΑΕ.
24.04.2014: Αίτηση θεραπείας του Δήμου Θεσσαλονίκης για την ανάκληση – συμπλήρωση – διόρθωση της «απόφασης Παναγιωτόπουλου»
Μάιος 2014: Αντικαθίστανται από τον Υπουργό Πολιτισμού τα 4 από τα 7 μέλη του ΚΑΣ που είχαν μειοψηφίσει στη συνεδρίαση του Ιανουαρίου 2014. Άλλα 2 από τα 7 μέλη δεν ήταν δυνατόν να αντικατασταθούν, γιατί μετέχουν εκ του νόμου. Τοποθετήθηκαν 5 νέα μέλη, μεταξύ των οποίων και ο σύμβουλος της Αττικό Μετρό ΑΕ, κ. Τιβέριος
17.06.2014: Αίτηση ακύρωσης της «απόφασης Παναγιωτόπουλου» από το Δήμο Θεσσαλονίκης στο ΣτΕ
Μονόδρομος για τον Δήμο και την πόλη, προκειμένου να μην βρεθούν προ τετελεσμένων γεγονότων, με τα Μνημεία να έχουν αποσπασθεί (με τη ζημία που αυτό που θα συνεπαγόταν), χωρίς αυτό να είναι αναγκαίο για να κατασκευαστεί ο σταθμός Βενιζέλου.
26.06.2014: Απόφαση του ΣτΕ για κατάργηση της πρώτης δίκης (ΣτΕ 2381/26.06.2014 ΤΜΗΜΑ Ε΄)
Η διάσκεψη έγινε στις 21.05.2014 και η απόφαση δημοσιεύθηκε στις 26.06.2014. Το δικαστήριο αποφάσισε ότι η δίκη καταργήθηκε, με τη σκέψη ότι η «απόφαση Παναγιωτόπουλου» αντικατέστησε πλήρως την «απόφαση Τζαβάρα», που αποτελούσε αντικείμενο της δίκης. Επομένως, η απόφαση του ΣτΕ δεν αποτελεί «απόρριψη» της προσφυγής του Δήμου Θεσσαλονίκης. Στην πραγματικότητα, η αίτηση ακύρωσης της «απόφασης Τζαβάρα» δρομολόγησε όλες τις εξελίξεις που ακολούθησαν. Ωστόσο, η κατάργηση της δίκης συνεπάγεται την παύση ισχύος της απόφασης αναστολής του Δεκεμβρίου του 2013: δηλαδή και πάλι τα Μνημεία και το ιστορικό σταυροδρόμι βρίσκονται σε κίνδυνο.
Μάιος-Ιούνιος 2014: Ο Δήμος Θεσσαλονίκης απευθύνεται σε ειδικούς – οίκους του εξωτερικού – ζητώντας την πραγματογνωμοσύνη για τη δυνατότητα μη απόσπασης των αρχαιοτήτων κατά την κατασκευή του σταθμού. Τρεις εξ αυτών έχουν στείλει απαντητικές επιστολές στον Δήμο, δηλώνοντας τη διαθεσιμότητά τους να μελετήσουν τα αρχικά στοιχεία και εντός ολίγων ημερών να αποφανθούν για τη δυνατότητα μη απόσπασης και στη συνέχεια να προχωρήσουν σε σχετικές εμπεριστατωμένες μελέτες.
Ιούνιος 2014: το αρχικό διχαστικό δίλημμα «ή μετρό ή αρχαία» μετασχηματίζεται σε «ή σταθμός ή αρχαία»
Ο Υπουργός Υποδομών, κ. Χρυσοχοϊδης, στο περιθώριο της υπογραφής μνημονίου συνεργασίας για τον Δυτικό Προαστιακό Σιδηροδρόμο στο Δημαρχείο Θεσσαλονίκης (26.06.2014), δηλώνει πως «ανεξάρτητα από τις δικαστικές διαδικασίες εξαιτίας των προσφυγών του Δήμου Θεσσαλονίκης, το μέτωπο της σήραγγας του Μετρό Θεσσαλονίκης και των έργων, από τη Νέα Ελβετία μέχρι τον Σιδηροδρομικό Σταθμό είναι πεντακάθαρο και οι εργασίες μπορούν να συνεχιστούν απρόσκοπτα. Οι υπόγειες εργασίες του Μετρό θα συνεχίζονται στο διάστημα αυτό και όταν ξεκαθαρίσουν τα όποια προβλήματα, τότε θα συμπληρωθούν οι αναγκαίες κατασκευές».
Ωστόσο, η Αττικό Μετρό ΑΕ, ο Γ.Γ. Δημοσίων Έργων και η εργολάβος κοινοπραξία υποστηρίζουν (27.06.2014 έως σήμερα) ότι ο σταθμός Βενιζέλου κινδυνεύει να μην κατασκευαστεί, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την ορθή ολοκλήρωση και λειτουργία του νέου συγκοινωνιακού μέσου.
Μέχρι να αποδειχθεί ότι υπάρχει άλλη λύση, όπως (το πιθανότερο) η κατασκευή του σταμού χωρίς απομάκρυνση των μνημείων, ο Δήμος Θεσσαλονίκης δηλώνει πως έχει χάσει την εμπιστοσύνη του στην Αττικό Μετρό ΑΕ και στο Υπουργείο Πολιτισμού, που αρνούνται κάθε σοβαρή προσπάθεια διερεύνησης, αγνοώντας το κόστος και την ανεπανάληπτη ζημιά που προκαλεί η «απόσπαση», και δεν κάνει πίσω στην υπεράσπιση του πλούτου της πόλης, στην εξασφάλιση του μέλλοντός της και των προοπτικών της.
Μερικές κρίσιμες διευκρινίσεις
Με την απόφαση αναστολής που εκδόθηκε από το ΣτΕ το Δεκέμβριο του 2013, αποδείχθηκε ότι το Υπουργείο Πολιτισμού τηρούσε παρελκυστική στάση και αναληθώς διέδιδε ότι δεν επιτρέπεται από το νόμο να προχωρήσει σε ακύρωση της «απόφασης Τζαβάρα» και στην έκδοση νέας υπουργικής απόφασης, προτού ο Δήμος Θεσσαλονίκης αποσύρει την προσφυγή του στο ΣτΕ.
Όλο το 2013 το Υπουργείο Πολιτισμού και η Αττικό Μετρό ΑΕ αρνούνταν να ενεργήσουν όπως όφειλαν. Αντ’ αυτού, λασπολογούσαν τον Δήμο Θεσσαλονίκης, τους αρχαιολόγους και τα αρχαιολογικά ευρήματα, επιρρίπτοντάς τους τις καθυστερήσεις στο έργο του Μετρό. Επέμεναν στο δίλημμα «ή μετρό ή αρχαία», προσπαθώντας να αποκρύψουν τις πραγματικές αιτίες της καθυστέρησης του έργου (σχεδιαστικά και χρηματοδοτικά προβλήματα, ως επί το πλείστον, που έως σήμερα ταλαιπωρούν το έργου).
Η Αττικό Μετρό ΑΕ, παρά το γεγονός ότι προσκλήθηκε από το Δήμο και πήρε μέρος στις εργασίες της Επιτροπής, δεν συνέπραξε ουσιαστικά και αντέδρασε με έμφαση στο αποτέλεσμα που προκρίθηκε ομόφωνα. Και το Υπουργείο Πολιτισμού αρνήθηκε κάθε ενέργεια. Μόνο μετά την έκδοση της απόφασης αναστολής από το ΣτΕ, αποφάσισαν να «συμμορφωθούν», βεβιασμένα όμως και με αμφίβολα αποτελέσματα.
Από την άλλη μεριά, ο Δήμος δεν ζήτησε ποτέ την απόσπαση των μνημείων ούτε τη δέχθηκε ως αναγκαία ή ενδεδειγμένη ή, έστω, ωφέλιμη. Το αντίθετο. Αντιδρώντας άμεσα στην «απόφαση Τζαβάρα» υποστήριξε ότι τα μνημεία πρέπει να παραμείνουν στη θέση τους (insitu), τόσο κατά όσο και μετά την κατασκευή του σταθμού.
Και οι επιστήμονες που εργάσθηκαν την Άνοιξη του 2013 δεν είχαν εντολή ούτε επιστημονική ευχέρεια να εξετάσουν το θέμα της διατήρησης των μνημείων κατά τη διάρκεια κατασκευής του σταθμού. Οι εντολές που έλαβαν καθρέφτιζαν την κοινωνική και πολιτική ομοψυχία που είχε επιτευχθεί στο Δημοτικό Συμβούλιο: να αποδειχθεί η δυνατότητα συνύπαρξης, να μην απομακρυνθούν τα μνημεία εκτός Θεσσαλονίκης και να μη διχάσει την πόλη το δίλημμα «ή μετρό ή αρχαία».
Επιπλέον, ασφαλής και έγκυρη διαβεβαίωση ότι ο σταθμός Βενιζέλου δεν μπορεί να κατασκευαστεί, αν δεν απομακρυνθούν προηγουμένως οι αρχαιότητες, δεν υπήρξε ποτέ, γιατί απλούστατα δεν ζητήθηκε από τους αρμόδιους (πολιτική ηγεσία, Αττικό Μετρό) ούτε τον Ιανουάριο του 2013 ούτε και τον Ιανουάριο του 2014. Όσα αντίθετα «μελέτησε» η Αττικό Μετρό ΑΕ δεν έπρεπε να γίνουν δεκτά με τη νέα Υπουργική Απόφαση (Παναγιωτόπουλου) της 24.02.2014.
Επίσης, η πρώτη αίτηση ακύρωσης της «απόφασης Τζαβάρα» που άσκησε ο Δήμος Θεσσαλονίκης δεν διέκοψε καμία εργασία στο σταθμό Βενιζέλου. Μόνο το παράνομο και καταστροφικό ξήλωμα μνημείων ανεκτίμητης αξίας, το οποίο απαγόρευσε το ΣτΕ, αρχικά με την προσωρινή διαταγή του Ιουλίου και στη συνέχεια με την απόφαση αναστολής του Δεκεμβρίου του 2013. Το ΣτΕ δεν έκανε χάρη στο Δήμο Θεσσαλονίκης, αλλά εφάρμοσε το νόμο και τίμησε τον πολιτισμό και την ιστορία της πόλης και της χώρας.
Τέλος, μόνοι υπαίτιοι για την καθυστέρηση στο έργο του Μετρό και τις άλλες απώλειες που βιώνει η πόλη και οι κάτοικοί της είναι όσοι είχαν την εξουσία και την ευθύνη να πάρουν σωστές αποφάσεις, να διαχειρισθούν με διαφάνεια και χρηστότητα το δημόσιο χρήμα και να προστατεύσουν τον πλούτο της χώρας, αλλά δεν το έκαναν.
ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΑ Υπουργική Απόφαση («απόφαση Παναγιωτόπουλου»
- Η «απόφαση Παναγιωτόπουλου» κατ’ αρχήν αποτελεί δικαίωση του Δήμου Θεσσαλονίκης και της πόλης, καθώς αναγνωρίζει επιτέλους τη σπουδαιότητα των αρχαιοτήτων και μεριμνά για την συνύπαρξη αρχαίων και μετρό.
- Όμως, όπως φάνηκε από τη συζήτηση της υπόθεσης αυτής στο ΚΑΣ τον Ιανούαριο του 2014, που προηγήθηκε και οδήγησε στην «απόφαση Παναγιωτόπουλου», επιβεβαιώθηκε η αρχική υποψία ότι μπορεί να επιτευχθεί η συνύπαρξη αρχαίων και μετρό χωρίς καν να αποσπαστούν οι αρχαιότητες, αφού προβλέπονται διαδικασίες ανάθεσης σε διεθνή οίκο για τη σχετική πραγματογνωμοσύνη
- Η «απόφαση Παναγιωτόπουλου» λαμβάνει και πάλι ως δεδομένη την αναγκαιότητα απόσπασης και επανατοποθέτησης των αρχαιοτήτων προκειμένου να κατασκευαστεί ο σταθμός. Πώς, όμως, θεωρείται αυτό δεδομένο, εφόσον δεν υπάρχει πραγματογνωμοσύνη που να το βεβαιώνει; Τέτοια πραγματογνωμοσύνη δεν υπάρχει, διότι ποτέ δεν ζητήθηκε.
- Επιπλέον, αυτός ο «συνδυασμός» των δύο τόσο διαφορετικών προτάσεων, στην πραγματικότητα δύο διαφορετικών τεχνικών προσεγγίσεων, είναι τελείως αόριστος …
Είναι ανακόλουθος ο Δήμος Θεσσαλονίκης προβαίνοντας σε αίτηση ακύρωσης της «απόφασης Παναγιωτόπουλου» που προβλέπει την απόσπαση και επανατοποθέτηση των αρχαιοτήτων;
- Όχι, διότι, καθώς η «απόφαση Τζαβάρα» όριζε την απόσπαση και μεταφορά εκτός Θεσσαλονίκης των αρχαιοτήτων, ο Δήμος Θεσσαλονίκης με την πρώτη αίτηση ακύρωσης αυτής της απόφασης τον Ιούνιο του 2013, ζητούσε την επανατοποθέτηση… Δηλαδή το μίνιμουμ δυνατό στις τότε συνθήκες, τουλάχιστον να επιστρέψουν οι αρχαιότητες στον τόπο τους.
- Παρ’ όλα αυτά, ο Δήμος Θεσσαλονίκης ποτέ δεν ζήτησε την απόσπαση των μνημείων. Αντιθέτως, υποστήριξε από την πρώτη στιγμή ότι τα μνημεία πρέπει να παραμείνουν στη θέση τους (insitu), τόσο κατά όσο και μετά την κατασκευή του σταθμού Βενιζέλου.
ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΕΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΑΝΑΣΤΟΛΗΣ ΤΟΥ ΣτΕ (της 10.12.2013)
Περαιτέρω, το ΣτΕ περιέλαβε στην απόφασή του, μεταξύ άλλων και τις εξής κρίσιμες σκέψεις, αιτιολογίες και παραδοχές: Ότι στα στοιχεία του φακέλου δεν περιλαμβάνονται μελέτες με εναλλακτικές λύσεις κατασκευής του σταθμού ή κατάργησής του, προκειμένου το μνημείο να προστατευτεί και να αναδειχθεί insitu, όπως επιβάλλεται από τις διατάξεις του Συντάγματος και του ν. 3028/2002, ενόψει και του καθολικού χαρακτήρα για όλους τους πολίτες αγαθού της πολιτιστικής κληρονομιάς και ιδίως της ανάγκης διαφύλαξης της κληρονομιάς αυτής και της ιστορικής μνήμης χάριν των επόμενων γενεών. Ότι η διοίκηση όφειλε, πριν από την έγκριση οιασδήποτε υλικής επέμβασης επί του συγκεκριμένου μνημείου, να ερευνήσει πλήρως δια των αρμοδίων επιστημονικών συμβουλίων και με βάση τεχνικές μελέτες τη δυνατότητα διατήρησης των αρχαιοτήτων στη θέση στην οποία αποκαλύφθηκαν, διασφαλίζοντας έτσι στο ακέραιο την αυθεντικότητά τους, εν ανάγκη και με την επιβολή όρων για τον επανασχεδιασμό της τεχνικής μελέτης του σταθμού στη συγκεκριμένη θέση. Ότι, αν από τις σχετικές μελέτες είχε διαπιστωθεί ότι η διατήρηση των αρχαιοτήτων insitu είναι απολύτως αδύνατη, ακόμη και με τον ανασχεδιασμό του σταθμού με λογική αύξηση του κόστους, η διοίκηση είχε υποχρέωση να προβεί – δυνάμει των ως άνω μελετών – σε στάθμιση της σπουδαιότητας του μνημείου και της αναγκαιότητας κατασκευής του σταθμού. Ότι, εφόσον κατά την εκτίμηση της διοίκησης το μετρό της Θεσσαλονίκης αποτελεί μεγάλο τεχνικό έργο εξαιρετικής σημασίας για την εθνική οικονομία και την ικανοποίηση ζωτικών αναγκών των κατοίκων της Θεσσαλονίκης, η δε λειτουργία του δεν μπορεί να διασφαλιστεί από τεχνική άποψη χωρίς την κατασκευή του σταθμού Βενιζέλου, η διοίκηση, πριν επιτρέψει την απόσπαση και μεταφορά των αρχαιοτήτων, όφειλε να εξετάσει αιτιολογημένα, με βάση επιστημονικά δεδομένα απορρέοντα από ολοκληρωμένες μελέτες, τη δυνατότητα απόσπασης, επανατοποθέτησης και ανάδειξης των αρχαιοτήτων στον χώρο στον οποίο αποκαλύφθηκαν, προσδιορίζοντας συγχρόνως τις διαστάσεις και τα τεχνικά χαρακτηριστικά του σταθμού, ώστε να επιτευχθεί ο σκοπός αυτός.
Με βάση τις ως άνω σκέψεις και αιτιολογίες και με βάση τα λοιπά πραγματικά δεδομένα της υπόθεσης, το ΣτΕ απέρριψε τους ισχυρισμούς του Υπουργείου Πολιτισμού και έκρινε τελικά ότι η απόσπαση των αρχαιοτήτων με βάση την επίμαχη Υπουργική Απόφαση, ακόμη και αν η υλοποίησή της τελεί υπό την προϋπόθεση ανεύρεσης κατάλληλου χώρου απλώς για την τοποθέτησή τους και της έγκρισης της μελέτης απόσπασης, θα προκαλέσει ανεπανόρθωτη βλάβη στον αιτούντα Δήμο, «αφενός διότι με την προσβαλλομένη εγκρίνεται η επέμβαση στο μνημείο χωρίς να έχουν εκπονηθεί επιστημονικές και τεχνικές μελέτες για την προστασία και ανάδειξη των αρχαιοτήτων insitu με αποτέλεσμα να περιορίζονται ουσιωδώς τα μέτρα προληπτικής προστασίας του μνημείου, εν όψει της φύσης και του μεγέθους του σταθμού για την κατασκευή του οποίου ουδείς πρόσθετος όρος προβλέπεται, και αφετέρου διότι με την προσβαλλομένη επιτρέπεται η μετακίνηση μνημείου ιδιαίτερης σημασίας, χωρίς προηγουμένως να έχει αποκλεισθεί, αιτιολογημένα, η δυνατότητα διατήρησης του μνημείου στο περιβάλλον του και πριν η διοίκηση προβεί σε στάθμιση της σπουδαιότητας του μνημείου και της αναγκαιότητας κατασκευής του σταθμού Βενιζέλου, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 42 παρ. 1 του ν. 3028/2002».
[1] Ειδικότερα, εγκρίθηκε: α) η απόσπαση των αρχαιολογικών καταλοίπων του σταθμού Βενιζέλου (τετράπυλου, δρόμων και των κτιρίων Β΄ και Γ΄) και β) η αποδόμηση των υπολοίπων τμημάτων που σώζονται αποσπασματικά και δεν συγκροτούν ένα οικοδομικό σύνολο.