Του Νίκου Ασλανίδη Μακεδονία 

Εδώ και τέσσερα χρόνια, στο Πολεμικό Μουσείο Θεσσαλονίκης φιλοξενείται η έκθεση του Συνδέσμου Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών 1967-1974. Η έκθεση με τίτλο: «Χώρος Μνήμης της Αντιδικτατορικής Αντίστασης» παρουσιάζει μέσα από εκθέματα και φωτογραφικό υλικό την αντίσταση στη δικτατορία των συνταγματαρχών.

Πρόσφατα ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη και η αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία «Οι φίλοι του Χώρου Μνήμης της Αντιδικτατορικής Αντίστασης». Προσωρινός πρόεδρος είναι ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Χρίστος Ζαφείρης.

Ο Χ. Ζαφείρης γεννήθηκε στην Κρανιά Ελασσόνας και είναι πτυχιούχος του τμήματος Αρχαιολογίας και Ιστορίας του ΑΠΘ. Εργάστηκε στο Ραδιόφωνο, την Τηλεόραση και τον Τύπο ως συντάκτης και διευθυντικό στέλεχος. Ασχολήθηκε ιδιαίτερα με το ντοκιμαντέρ, ως ερευνητής και σεναριογράφος και είναι συγγραφέας βιβλίων ιστορικής έρευνας για την Θεσσαλονίκη, τον περιφερειακό ελληνισμό και ελληνικούς τόπους.

Την περίοδο της δικτατορίας συμμετείχε στην εξέγερση των φοιτητών, στο Πολυτεχνείο της Θεσσαλονίκης και έστελνε μυστικές ανταποκρίσεις στα ΜΜΕ του εξωτερικού.

Πώς προέκυψαν «Οι Φίλοι του Χώρου Μνήμης της Αντιδικτατορικής Αντίστασης 1967-1974 στη Θεσσαλονίκη»;

Μια ομάδα Θεσσαλονικέων που είχαν πρωτοστατήσει στη δημιουργία του Χώρου Μνήμης της Αντιδικτατορικής Αντίστασης 1967-1974 μέσα στο Πολεμικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, θελήσαμε να προσφέρουμε και στο μέλλον θεσμικά τις υπηρεσίες μας και το έμπρακτο ενδιαφέρον γι’ αυτό το μικρό μουσείο που εγκαινιάστηκε το 2017. Να συνδράμουμε με κάθε τρόπο στη Θεσσαλονίκη τους στόχους του υπεύθυνου φορέα του μουσείου, του Συνδέσμου Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών 1967-1974 (ΣΦΕΑ), που εδρεύει στην Αθήνα. Το κτίριο του Πολεμικού Μουσείου, όπου στεγαζόταν στα χρόνια της χούντας η ΚΥΠ, ήταν άντρο βασανισμών και μαρτυρίου των αντιδικτατορικών αγωνιστών και σ’ αυτό μετά από βασανιστήρια άφησε την τελευταία του πνοή ο κορυφαίος αγωνιστής και πρώην βουλευτής της ΕΔΑ Γιώργης Τσαρουχάς. Η μικρή μουσειακή έκθεση, ο «Χώρος Μνήμης» για την αντιδικτατορική αντίσταση σ’ αυτό το κτίριο είναι κατ’ αρχήν τόπος απότισης τιμής των αγωνιστών που βασανίστηκαν, μνήμης του αντιδικτατορικού αγώνα και βήμα προβολής των αξιών για ελευθερία, δημοκρατία και αξιοπρέπεια που κληροδότησαν στις νέες γενιές. Αξίζει να επισκεφτείτε τον Χώρο Μνήμης, στο Πολεμικό Μουσείο, όπου παρά τον περιορισμένο χώρο, δίνεται με ντοκουμέντα, αυθεντικά εκθέματα, φωτογραφίες και ενημερωτικά κείμενα το πανόραμα της αντιδικτατορικής αντίστασης στη Θεσσαλονίκη.

Ποιους στόχους έχει η εταιρεία;

Βασικός στόχος μας είναι η προβολή και συνεχής δημοσιοποίηση του Χώρου Μνήμης προς τη νεολαία, τους πολίτες της Θεσσαλονίκης και γενικότερα της Βόρειας Ελλάδας και ο εμπλουτισμός των εκθεμάτων και του ψηφιακού αρχείου του μουσείου. Κοντά σ’ αυτό, με διάφορες δράσεις μας, είναι η διάδοση της ιστορικής γνώσης της περιόδου 1967-1974 και ιδιαίτερα εκείνης που σχετίζεται με την αντιδικτατορική αντίσταση και τους πρωταγωνιστές της στη Βόρεια Ελλάδα. Ήδη προγραμματίζουμε κάποιες επετειακές και άλλες εκδηλώσεις που αποσκοπούν να περάσει ο αντιδικτατορικός αγώνας και τα μηνύματά του στις νεότερες γενιές. Βέβαια, ως τελικό όραμα έχουμε την ανάδειξη και καλλιέργεια των διαχρονικών αξιών, της ελευθερίας και της δημοκρατίας και των αγωνιστικών παραδόσεων που μας άφησαν οι αγωνίστριες και αγωνιστές κατά της δικτατορίας.

Πόσα μέλη έχει η εταιρεία; Είναι άτομα που είχαν αντιδικτατορική δράση ή είναι και νεότεροι;

Τα ιδρυτικά μέλη της Εταιρείας είναι προς το παρόν 35 και περιμένουμε να συμμετάσχουν στην προσπάθειά μας και νέα. Τα μέλη μας προέρχονται από διάφορα κοινωνικά στρώματα και αρκετά είναι παιδιά και εγγόνια αγωνιστών. Ειδικά για τους απογόνους των αγωνιστών, θέλουμε να γίνει η Εταιρεία θερμοκήπιο και βήμα μάθησης και προβολής των δράσεων και οραμάτων που είχαν οι πατεράδες και οι παππούδες τους. Οι αγωνιστές δεν εγγράφονται στην Εταιρεία, καθώς όσοι έχουν αντιδικτατορική δράση είναι μέλη του ΣΦΕΑ.

Πλησιάζει η επέτειος του Πολυτεχνείου. Πείτε μας τι έγινε εκείνη την περίοδο στη Θεσσαλονίκη;

Η φοιτητική κατάληψη της Πολυτεχνικής σχολής του ΑΠΘ στις 16-17 Νοέμβρη 1973 ήταν κορυφαία αντιδικτατορική δράση στη Θεσσαλονίκη. Μια τέτοια ενέργεια απείθειας και καταγγελίας της δικτατορίας συνεπαγόταν βίαιη αντίδραση του καθεστώτος με ανυπολόγιστες συνέπειες. Οι φοιτητές που κλείστηκαν στην Πολυτεχνική γνώριζαν ότι η χούντα θα επέμβει ανελέητα, όπως και έγινε, γι’ αυτό η πράξη τους είναι ηρωική. Τα γεγονότα είναι σε γενικές γραμμές γνωστά, απλώς θα πρέπει οι νεότερες γενιές να τα αναζητούν, να τα μαθαίνουν σωστά και να τα θυμούνται, πέρα από τις ρηχές σχολικές γιορτές της επετείου.

Η κατάληψη, στην οποία συμμετείχε μικρός αριθμός σε σχέση με το φοιτητικό σύνολο του πανεπιστημίου, δεν ήταν τυχαία και αυθόρμητη, ήταν αποτέλεσμα των διεργασιών αριστερών και δημοκρατικών φοιτητών από τις αρχές του 1972. Άρχισε ως φοιτητικό αίτημα για ελεύθερες εκλογές στους φοιτητικούς συλλόγους, των οποίων οι διοικήσεις τους ήταν διορισμένες από τη χούντα, και κατέληξε σε ανοιχτή διαμαρτυρία και καταγγελία κατά του καθεστώτος. Το «έγκλημα» των φοιτητών ήταν ότι ζητούσαν δημοκρατικές διαδικασίες και συνταγματικές ελευθερίες, που συνθλίβονταν απάνθρωπα από τη χούντα. Ζητούσαν «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία», που ήταν το βασικό σύνθημα των φοιτητικών καταλήψεων στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο, στη Θεσσαλονίκη, στα Γιάννενα και την Πάτρα, μηνύματα διαρκή στη μεταπολίτευση και επίκαιρα στο παρόν. Η εκκένωση της Πολυτεχνικής δεν είχε τον βίαιο χαρακτήρα του Μεστοβίου, ωστόσο κατά την έξοδο συνελήφθησαν δεκάδες φοιτητές. Από τους συλληφθέντες 33 φοιτητές και δύο δημοσιογράφοι, που θεωρήθηκαν ως πρωταίτιοι της κατάληψης, κρατήθηκαν σε άγριες συνθήκες, πολλοί βασανίστηκαν και απολύθηκαν μετά από ένα μήνα περίπου χωρίς δίκη.

Έζησα από κοντά αυτά τα δραματικά γεγονότα, ως φοιτητής, καταληψίας και δημοσιογράφος, και τα κατέγραψα στο βιβλίο μου «Αντεθνικώς δρώντες…», όπου παρουσιάζονται και οι μυστικές ανταποκρίσεις που έστελνα αυτήν τη δραματική περίοδο σε εφημερίδες και ΜΜΕ της Ευρώπης.

Στην εξέγερση των φοιτητών της Θεσσαλονίκης λειτούργησε ραδιοσταθμός;

Ναι, ο ραδιοσταθμός του Πολυτεχνείου της Θεσσαλονίκης, που συναρμολογήθηκε με μηχανολογικό εξοπλισμό που έφεραν από τα σπίτια τους σπουδαστές της κατάληψης, ανέβασε το ηθικό των φοιτητών και έκανε δυνατή την μετάδοση των συνθημάτων τους.

Ο σταθμός ήταν μικρής εμβέλειας, εξέπεμπε στους 1420 χιλιόκυκλους ή 220 μ. στα βραχέα, αλλά ακουγόταν σε όλη τη Θεσσαλονίκη και σε κοντινές περιοχές. Το πρώτο μήνυμά του ήταν:

«Εδώ Ραδιοσταθμός του ελεύθερου πανεπιστήμιου της Θεσσαλονίκης. Σας μιλούμε από το Πολυτεχνείο Θεσσαλονίκης. Βρισκόμαστε στο τρίτο προπύργιο της νέας ελεύθερης Ελλάδας. Σας μεταφέρουμε τον αγωνιστικό παλμό των χιλιάδων φοιτητών της Θεσσαλονίκης. Αυτή τη στιγμή επαληθεύουμε την παράδοση, που μας θέλει στην πρώτη γραμμή του αγώνα για τη λαϊκή κυριαρχία».

Ο σταθμός μετέδιδε ειδήσεις από την Αθήνα, αντιδικτατορικά συνθήματα, εκκλήσεις προς το κοινό να συνδράμουν ηθικά και υλικά τους καταληψίες και μετέδιδε μουσική κυρίως του Μίκη Θεοδωράκη.

Στο σταθμό μιλούσαν εναλλάξ οι φοιτητές Κλεοπάτρα Παπαγεωργίου, Ανδρέας Παπακωνσταντίνου και οι δημοσιογράφοι Φώτης Σιούμπουρας και Κλέαρχος Τσαουσίδης, με κείμενα που ενέκρινε η επιτροπή Επικοινωνιών.

Το τελευταίο μήνυμα του σταθμού προς τους στρατιώτες που είχαν στρέψει τα κανόνια των τανκς προς τους καταληψίες, τους γονείς και τους καθηγητές «να πάρουν θέση», μεταδόθηκε στις 5.10’ το πρωί και μετά η ελεύθερη φωνή της Θεσσαλονίκης σίγησε για πάντα…

Γιατί η εξέγερση των φοιτητών στη Θεσσαλονίκη πέρασε στα «ψιλά»;

Υπάρχουν αντικειμενικοί και επικοινωνιακοί λόγοι. Καταρχήν τα δραματικά γεγονότα στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο, με πολλούς νεκρούς και τραυματίες, επεσκίασαν κάθε άλλη φοιτητική περιφερειακή δράση, όπου πέρα από τη βία δεν σημειώθηκαν θάνατοι. Σε ό,τι αφορά στην Πολυτεχνική Θεσσαλονίκης, δεν είχε τη λαϊκή συμπαράσταση και δημοσιότητα της Αθήνας λόγω της θέσης της. Εκείνη την περίοδο το Πολυτεχνείο της Θεσσαλονίκης ήταν εκτός αστικού ιστού, μακριά από το κέντρο της πόλης και δεν είχε τη συμπαράσταση του κόσμου, καθώς το καθεστώς είχε κόψει την πρόσβαση πολιτών προς τον χώρο της κατάληψης. Ο ραδιοσταθμός του «Ελεύθερου Πολυτεχνείου» της Θεσσαλονίκης είχε μικρή εμβέλεια, και τα τοπικά μέσα ενημέρωσης ήταν περιορισμένα. Με τα χρόνια όμως η δυναμική συμμετοχή και προσφορά των «άλλων Πολυτεχνείων» παίρνει την προσήκουσα θέση στην αντιδικτατορική βιβλιογραφία και την ιστορική μνήμη.

Ποια είναι η επόμενη συγγραφική σου κίνηση;

Ως γνωστό, γράφω εκλαϊκευτικά βιβλία για την ιστορία, τα μνημεία και το παρελθόν της Θεσσαλονίκης, όπως το υπό έκδοση «Η Θεσσαλονίκη των Βυζαντινών», στη σειρά των ιστορικών και περιηγητικών οδηγών, από τις εκδόσεις Επίκεντρο, μετά τη «Θεσσαλονίκη των Εβραίων» και τη «Θεσσαλονίκη των Οθωμανών» που κυκλοφορούν. Αυτόν τον μήνα, όμως, κυκλοφόρησε ένα αλλιώτικο βιβλίο όπου γράφω για μένα, που είναι προϊόν αναστοχασμού από και για την πορεία της ζωής μου την περίοδο του εγκλεισμού για την πανδημία. Έχει τίτλο «Ο καιρός του χρόνου» και περιλαμβάνει 18 αυτοβιογραφικά αφηγήματα, τα οποία όπως γράφω στην εισαγωγή του βιβλίου είναι «σκόρπια σπαράγματα και σπαραγμοί της ξοδεμένης ζωής». Καταγράφονται εμπειρίες και βιώματα από τα παιδικά μου χρόνια, από το χωριό, το σχολείο, τον στρατό, το πανεπιστήμιο, τη δικτατορία, τη δημοσιογραφία, την συγγραφή, τις περιπέτειες της ζωής. Νομίζω ότι έχουν γενικότερο ενδιαφέρον, πέρα από την προσωπική αναφορά, γιατί καταγράφουν τον πολιτικό και κοινωνικό περίγυρο της εποχής τους, που συμπίπτει με το δεύτερο μισό του εικοστού και την πρώτη δεκαετία του εικοστού πρώτου αιώνα. Όσο έχω υγεία και γερό μυαλό θα συνεχίζω να γράφω για τις μόνιμες αγάπες μου, τη Θεσσαλονίκη, τις χαμένες πατρίδες και τον μείζονα ελληνισμό.

*Δημοσιεύθηκε στη «ΜτΚ» στις 14 Νοεμβρίου 2021