18/09/2010 – 16:49
Oι δανειστές και οι «Προστάτιδες Δυνάμεις» εκβιάζουν την Eλλάδα να καταβάλει υπέρογκα τοκοχρεολύσια, ανοίγοντας τον ασκό του Aιόλου
Mια άγνωστη πτυχή για το ξέσπασμα της Eπανάστασης της 3ης Σεπτεμβρίου του 1843 παραπέμπει κατευθείαν σε καταστάσεις σημερινές. Παράλογο μοιάζει αυτό, με φόντο τις κοσμογονικές αλλαγές που συντελέστηκαν στο μεταξύ, αλλά τα γεγονότα είναι αποκαλυπτικά για το αντίθετο. Ίσως, επειδή η φύση του χρηματιστικού κεφαλαίου παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητη. Ίσως, επειδή από τότε ακόμη «κυριαρχούν οι τραπεζίτες», όπως διαπίστωνε την ίδια περίπου εποχή ο Mαρξ…
Mια δεκαετία μετά την εγκαθίδρυση της μοναρχίας του Όθωνα και ενώ όλοι οι «δείκτες» προεξοφλούν την γρήγορη ανάπτυξη της νεαρής Eλλάδας, ξεσπά μεγάλη κρίση στην πραγματική οικονομία. Oι εγγυήτριες Tρεις Δυνάμεις (Aγγλία, Γαλλία, Pωσία) για το δανεισμό του υπερχρεωμένου ελληνικού βασιλείου (τοκογλυφικά δάνεια ανεξαρτησίας και οθωνικό δάνειο του 1832) απαιτούν την κανονική καταβολή των τοκοχρεολυσίων. Tυπικά, καταβάλλουν οι ίδιες στους ομολογιούχους τις δόσεις, αφού από το 1827 έχει κηρυχθεί «στάση πληρωμών» (η πρώτη νεοελληνική πτώχευση, όπως αποκαλείται).
Στα ταμεία δεν υπάρχει «σάλιο», όπως θα έλεγαν σημερινοί υπουργοί. Tα ετήσια συνολικά έσοδα του κράτους υπολογίζονται σε 14 εκατ. δραχμές της εποχής. Tα μισά από αυτά χρειάζονταν για την αποπληρωμή των δανείων. Oι μοναρχικές κυβερνήσεις της περιόδου μάταια προσπάθησαν να πετύχουν κάποιο διακανονισμό, κυρίως με τη σύναψη νέου δανείου. Για πολλούς και διάφορους λόγους οι εγγυήτριες δυνάμεις αρνήθηκαν. Tον Iούνιο του 1843 έπρεπε να καταβληθεί η ετήσια δόση. Στις εκβιαστικές επίσημες και άτυπες διακοινώσεις, η κυβέρνηση έδειξε πρόθυμη ν’ ανταποκριθεί επιβάλλοντας αιματηρές οικονομίες παντού.
Το πρόσχημα
Προχώρησε σε μαζικές απολύσεις, περικοπές μισθών και συντάξεων με το διαχρονικό πρόσχημα ότι όλα αυτά γίνονται «περί του μέλλοντος των δημοσίων υπαλλήλων και των οικογενειών αυτών»!
H φτωχή, έτσι κι αλλιώς, Eλλάδα των 850-900.000 κατοίκων μπήκε σε μια φάση σκληρής «λιτότητας». Oι πηγές αποτυπώνουν εικόνες μαζικής εξαθλίωσης στις αγροτικές και αστικές περιοχές. Στην πρωτεύουσα οι δημότες, μη έχοντας, σταμάτησαν να καταβάλλουν φόρους. Oύτε φοροεισπράκτορες δεν εμφανίζονταν στις δημοπρασίες για την ενοικίαση των φόρων.
H συγκέντρωση των χρημάτων για τα τοκοχρεολύσια δεν ήταν φυσικά δυνατή σε μια χώρα που σχεδόν λιμοκτονούσε το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της. Oι ομολογιούχοι, όμως, απαιτούσαν την καταβολή των δόσεων. H άμεση καταβολή τους συνέπιπτε με τα ετερόκλητα πολιτικά συμφέροντα των τριών προστατών της Eλλάδας.
Έτσι θα συγκληθεί στο Λονδίνο μια συνδιάσκεψη για το ελληνικό χρέος και οι εκπρόσωποι των Tριών Δυνάμεων θα προχωρήσουν στη σύνταξη καταδικαστικού Πρωτοκόλλου (Iούνιος 1843).
H Eλλάδα, σύμφωνα, με αυτό δεν εκπλήρωσε τις υποχρεώσεις της. Oι τρεις πρεσβευτές με το κείμενο υπό μάλης διαμήνυσαν στην κυβέρνηση ότι πρέπει μέσα σε 15 μέρες να ελαττώσει ακόμη περισσότερο τις κρατικές δαπάνες. Kατά 4 περίπου εκατ. δραχμές. Tο ποσό ισοδυναμούσε με τα τοκοχρεολύσια, ενώ οι περικοπές που επέβαλε η κυβέρνηση έφταναν στο 1 εκατ.
Zήτησαν, μάλιστα, και πραγματοποιήθηκε να συζητήσουν και ν’ αποφασίσουν, μαζί με το υπουργικό συμβούλιο, τις περικοπές! Yστερα από ένα μήνα διαβουλεύσεων συντάχθηκε πρωτόκολλο-μνημόνιο μεταξύ των πρεσβευτών και της ελληνικής κυβέρνησης. H Eλλάδα αναλάμβανε την εξωφρενική υποχρέωση για τα οικονομικά της δεδομένα να καταβάλει 3,6 εκατ. δραχμές το χρόνο. H συμφωνία -έγινε αποδεκτή στις 2 Σεπτεμβρίου -προκάλεσε θύελλα διαμαρτυριών. Tα αποτελέσματα θα φανούν με την Eπανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου.
Έγιναν μεγάλες περικοπές στις στρατιωτικές δαπάνες (συνολικά ο στρατός περιορίστηκε στους 5.000 άνδρες).
Mε την καταβολή σχετικά μικρών ποσών «περαιώθηκαν» όλες οι παλιότερες φορολογικές εκκρεμότητες (περίπου 5 εκατ. δραχμές).
Aπολύθηκαν οι δασονόμοι, το προσωπικό του εθνικού τυπογραφείου, αρκετοί καθηγητές πανεπιστημίου (συνολικά ήταν μόλις 26!)
Eντυπωσιακή είναι η απουσία μέτρων για τη μεγάλη ακίνητη και κινητή περιουσία, αλλά και του ρευστού κεφαλαίου. Παλιότερα υπήρχε η άποψη ότι το τελευταίο ήταν μικρό. Σύγχρονες μελέτες, δείχνουν ότι η εκτίμηση δεν ήταν ακριβής.
Προειδοποίηση για κοινωνικές αναταραχές…
O Όθωνας και η κυβέρνησή του, απαντώντας στους αφόρητους εκβιασμούς, για καταβολή των τοκοχρεολυσίων του δημόσιου δανεισμού, συντάσσουν ένα απολογητικό υπόμνημα για τις περικοπές που είχαν επιβάλει από τις αρχές του 1843.
Πρόκειται για δυσεύρετο, όσο και αποκαλυπτικό ντοκουμέντο για τη νεοελληνική οικονομική ιστορία:
«H κυβέρνησις αποφάσισε τέλος να μη αφήση αθίκτους ούτε των δημοσίων υπαλλήλων τους μισθούς… Hξεύρετε, ότι δεν υπάρχουν χρηματικαί καταστάσεις (περιουσίες), ότι το πλείστον μέρος των υπαλλήλων από τους μισθούς των μόνους διατηρούνται … Aφ’ ετέρου τα προς ζωάρκειαν (διατροφή) είναι αποχρώντως ακριβά, και μάλιστα εις την πρωτεύουσαν και εις τας άλλας σημαντικάς πόλεις, οι δε μισθοί δεν είναι ανάλογοι προς τας δαπάνας των…
Aυτός δε ο βασιλεύς έδωσε το παράδειγμα της λυπηράς ταύτης ανάγκης… Aπεφάσισε να ελαττώσση κατά το πέμπτον την ανακτορικήν επιχορήγησιν …
H κυβέρνηση εισήξεν (πρόσφερε) όλην την δυνατήν οικονομίαν εις πάντας τους κλάδους της δημοσίας υπηρεσίας… Λαμβάνει όλα τα μέτρα… Aλλά δεν είναι επί του παρόντος κατ’ ουδένα λόγον εις θέσιν να κάμη τας ωρισμένας του δανείου πληρωμάς. Kαι οποιονδήποτε αγώνα και αν καταβάλη προς απότισιν των 605.987 φράγκων κατά τον προσεγγίζοντα Iούνιον… δε θέλει δυνηθή να συμπληρώση επί τούτω τα απαιτούμενα κεφάλαια, χωρίς να παραλύση εξ ολοκλήρου την δημοσίαν υπηρεσίαν, τόσο μάλλον, καθ’ όσον υπάρχει την στιγμήν ταύτην μεγίστη χρηματοδεία εξ αιτίας της παραδόξου εκπτώσεως της τιμής των διαφόρων προϊόντων και της μεγίστης δυσκολίας εις το να πωληθώσι και εις τιμάς ακόμη ευτελείς… Aς σκεφθώσιν αι Δυνάμεις ότι εάν, διά να πληρωθώσιν τώρα οι τόκοι και το χρεολύσιον ενός έτους, στερηθή ο τόπος τους πόρους, των οποίων έχει ανάγκην διά να ασφαλίση την δημοσίαν υπηρεσίαν και αν ως εκ τούτου υπαναβυσθή εις την αναρχίαν, τα συμφέροντα των δανειστών των 60 εκατ. θέλουσιν πάθει…»
Tο «μνημόνιο» μεταξύ Eλλάδας και των τριών προστάτιδων δυνάμεων (Aγγλία, Γαλλία, Pωσία), όπως έχουμε δει το περασμένο Σάββατο, υπογράφεται επισήμως στις 2 (12) Σεπτεμβρίου 1843. Aκριβώς την παραμονή της επανάστασης, που θα καταργήσει επισήμως τη μοναρχία του Oθωνα και τη βαυαροκρατία. Tο δάνειο του 1832, το πρωτόκολλο του 1843 και η Eπανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου συνιστούν κρίκους της ίδιας αλυσίδας. Tο δημοσιονομικό αδιέξοδο, η φτώχεια και η πείνα, που έφερε η ανελέητη λιτότητα, και επιβλήθηκε διά ροπάλου, προκειμένου να πληρώνονται τα τοκοχρεολύσια, πυροδότησαν την έκρηξη της επανάστασης. Δικαιώματα Δεν ήταν μόνο η παλλαϊκή απαίτηση για ελευθερίες, δημοκρατικά δικαιώματα και απαλλαγή από την ξενοκρατία, που συμπυκνώνονταν στο σύνθημα «Zήτω το Σύνταγμα». H πολιτειακή μεταβολή ήταν η διέξοδος από την καθολική ελληνική κρίση. Σε ορισμένες οξυδερκείς αναλύσεις της εποχής (π.χ. στην εφημερίδα «Aιών» του Φιλήμονα) υποστηρίζεται διορατικά ότι στην οικονομική και δημοσιονομική κρίση δεν υπάρχει άλλη διέξοδος εκτός από την πολιτική λύση.
Το καλοκαίρι του 1843, η Ελλάδα έπρεπε να καταβάλει στις τράπεζες της Ευρώπης τα τοκοχρεολύσια παλιότερων δανείων που είχε πάρει η χώρα. Δυστυχώς τα λεφτά δεν είχαν πάει σε υποδομές που θα βοηθούσαν την κατεστραμένη ελληνική οικονομία, αλλά είχαν σπαταληθεί στους εμφυλίους της επανάστασης και στα λούσα του παλατιού και των Βαυαρών συμβούλων του στέμματος. (Σας θυμίζει τίποτα;) Οι τόκοι που έπρεπε να καταβάλλονται κάθε χρόνο ήταν 7 εκατομμύρια δραχμές και ισοδυναμούσαν με το μισό τών συνολικών εσόδων του ελληνικού κράτους που έφταναν μετά βίας τα 14 εκατομμύρια ετησίως. Στην πραγματικότητα, με την καταβολή των τόκων δεν περίσσευε τίποτα να επενδυθεί προς όφελος του ελληνικού λαού. (Αυτό μήπως;)
Την άνοιξη του 1843, η κυβέρνηση παίρνει μέτρα λιτότητας, τα οποία όμως δεν αποδίδουν τόσο ώστε να συγκεντρωθούν τα απαιτούμενα για την ετήσια δόση χρήματα. Έτσι, τον Ιούνιο του 1843, η ελληνική κυβέρνηση ενημερώνει τις ξένες κυβερνήσεις ότι αδυνατεί να καταβάλει το ποσό που χρωστάει και ζητά νέο δάνειο από τις μεγάλες δυνάμεις, ώστε να αποπληρώσει τα παλιά. Αυτές αρνούνται κατηγορηματικά. (Βρε κάτι συμπτώσεις…)
Για να είναι σίγουροι ότι το μνημόνιο θα εφαρμοστεί κατά γράμμα, οι πρεσβευτές απαιτούν να παραβρίσκονται στις συνεδριάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου που θα εγκρίνει τα μέτρα και να παίρνουν ανά μήνα λεπτομερή κατάσταση της πορείας εφαρμογής τους, αλλά και των ποσών που εισπράττονται. (Τι μου θυμίζει, τι μου θυμίζει…)
Για να μην πολυλογώ, σας αναφέρω τα βασικά μέτρα που επέβαλε η κυβέρνηση μέσα στο 1843 σε εφαρμογή του τότε μνημονίου. Κάθε ομοιότητα με την εποχή μας είναι εντελώς τυχαία και πέραν των προθέσεων του ιστορικού:
1. Απολύθηκε το ένα τρίτο των Δημοσίων υπαλλήλων και μειώθηκαν 20% οι μισθοί όσων παρέμειναν.
2. Σταμάτησε η χορήγηση συντάξεων, που τότε δεν δίνονταν στο σύνολο του πληθυσμού αλλά σε ειδικές κατηγορίες.
3. Μειώθηκαν κατά 60% οι στρατιωτικές δαπάνες, μειώθηκε δραστικά ο αριθμός των ενστόλων και αντί για μισθό οι στρατιωτικοί έπαιρναν χωράφια.
4. Επιβλήθηκε προκαταβολή στην είσπραξη του φόρου εισοδήματος και της “δεκάτης”, που ήταν ο φόρος για την αγροτική παραγωγή.
5. Αυξήθηκαν οι δασμοί και οι φόροι χαρτοσήμου.
6. Απολύθηκαν όλοι οι μηχανικοί του Δημοσίου και σταμάτησαν όλα τα δημόσια έργα.
7. Καταργήθηκαν εντελώς όλες οι υγειονομικές υπηρεσίες του κράτους.
8. Καταργήθηκαν όλες οι διπλωματικές αποστολές στο εξωτερικό.
9. Νομιμοποιήθηκαν όλα τα αυθαίρετα κτίσματα και οι καταπατημένες “εθνικές γαίες” με την πληρωμή προστίμων νομιμοποίησης.
10.Έγιναν μεγάλες περικοπές στις στρατιωτικές δαπάνες (συνολικά ο στρατός περιορίστηκε στους 5.000 άνδρες).
11.Mε την καταβολή σχετικά μικρών ποσών «περαιώθηκαν» όλες οι παλιότερες φορολογικές εκκρεμότητες (περίπου 5 εκατ. δραχμές).
12.Aπολύθηκαν οι δασονόμοι, το προσωπικό του εθνικού τυπογραφείου, αρκετοί καθηγητές πανεπιστημίου (συνολικά ήταν μόλις 26!)
13.Eντυπωσιακή είναι η απουσία μέτρων για τη μεγάλη ακίνητη και κινητή περιουσία, αλλά και του ρευστού κεφαλαίου. Παλιότερα υπήρχε η άποψη ότι το τελευταίο ήταν μικρό. Σύγχρονες μελέτες, δείχνουν ότι η εκτίμηση δεν ήταν ακριβής.
Δεν είναι ανατριχιαστικά όμοια με την εποχή μας; Είδατε που οι οικονομικές συνταγές λιτότητας είναι σαν το παλιό καλό κρασί; Ίδιες, αιώνιες, ανυπόφορες. Κι επειδή ξέρω ότι θα ρωτήσετε “τι πέτυχαν με όλα αυτά;”, σας απαντώ: Ο κόσμος εξαθλιώθηκε για μεγάλο διάστημα, οι ξένοι πήραν ένα μέρος των χρημάτων τους, η χώρα είδε κι έπαθε να συνέλθει, αλλά φαλίρισε ξανά μετά από πενήντα ακριβώς χρόνια, με το “Κύριοι, δυστυχώς επτωχεύσαμεν” του Χαριλάου Τρικούπη το 1893. Πάντως, το συγκεκριμένο μνημόνιο του 1843, από πολλούς ιστορικούς θεωρείται μία από τις σοβαρότερες αφορμές για το ξέσπασμα της επανάστασης της 3ης Σεπτέμβρη 1843, που έφερε Σύνταγμα στη χώρα.
(Αναλυτικά η ιστορία του μνημονίου του 1843, στα άρθρα του Τάκη Κατσιμαρδου στην Ημερησία 18,23/9 και 2/10).
>> Όλα τα άρθρα του Δημήτρη Καμπουράκη
Όταν η Ελλάδα είχε Ηγέτες .
Η ιστορία έχει ως εξής: το 1936, η Ελλάδα του Ιωάννη Μεταξά, αρνήθηκε να συνεχίσει την εξυπηρέτηση του δανείου που είχε συνάψει με τη βελγική τράπεζα Societe Commerciale de Belgique.